مقاتل را در ميان پرانتز مىگذاريم . هو الأوّل ( يعنى قبل از همه چيز ) ، والاخر يعنى بعد از آفرينش ) ؛ و الظّاهر ( فراتر از همه چيز ، يعنى آسمانها ) ، و الباطن ( زير همه چيز ، يعنى از زيرزمينها آگاه است ) . . . ؛ و هو معكم ( يعنى علمش با شماست ) ، اينما كنتم ( يعنى در روى زمين ) ( حديد ، 3 و 4 ) . مىبينيم كه مقاتل در هيچ جا انديشهء نزديكى متقابل خدا و انسان را از خاطر نمىگذارند . تنها مىگويد كه خدا به انسان نزديك است از اين جهت كه با علم خود از كنه انديشه‌هاى دل آگاهى دارد و مىداند كه آدميان در سرّ نجواهاى خود چه مكرهايى مىانديشند . محرّر اين كلمه تنها يك بار در قرآن مىآيد و آن هم در موضوع مريم است كه مادرش او را پيش از تولّد نذر پروردگار مىكند : إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً ( آل عمران ، 35 ) . ترجمهء كلمه‌اى كه تنها يك بار در متنى آمده باشد همواره دشوار است ، ولى با مقايسهء توضيحى كه مقاتل دربارهء اين كلمه مىدهد با توضيحاتى كه سپس صوفيان و حتى امام جعفر صادق ( ع ) دربارهء آن مىدهند متوجّه مىشويم كه تا چه ميزان اطلاعات او عينى است ؛ او در كار تفسير خود ابا ندارد از اينكه به مكاتب يهودى و مسيحى مراجعه‌كند . مقاتل : « محرّر كسى است كه براى اين جهان كار نمىكند ، تن به ازدواج نمىدهد ، خود را وقف امور آن جهان مىكند و براى اين كار در معبد مجاور مىشود تا در آن خدا را پرستش كند . در آن زمانها تنها جوانان « محرّر » مىشدند . » امام جعفر صادق ( ع ) : « آزاد از بردگى اين جهان . » حكيم ترمذى : « او براى تو بنده‌اى مخلص خواهد شد . و امّا آن كه تماما از آن توست از هر چه غير توست آزاد است . » سهل تسترى : « آن كه از بند خواهش نفسانى و متابعت هوى و هوس خود رها شده‌است . » نورى : « آن كه خود را وقف خدمت به برگزيدگان خدا مىكند . » ابو عثمان : « إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً ، يعنى من ديگر به او نخواهم پرداخت ، او را من تدبير نخواهم‌كرد ، بلكه او را به دست تدبير تو و حسن اختيار تو خواهم سپرد . » « 39 » ميثاق تفسير مقاتل دربارهء اين كلمهء كليدى در انديشهء اسلامى دليل بر آن است كه مسلمانان خيلى

--> ( 39 ) اين اقوال همه از سلمى ، حقائق‌التفسير ، در باب آيهء 35 آل عمران ( نسخهء خطى فاتح 260 ) نقل شده است .